Przykrywając części metalowe olejem silnikowym, unika się ich wystawieniem na tlen, co z kolei unika ich utlenieniu przy wysokich temperaturach, zabezpieczając silnik przed korozją. Wolno dołożyć również do oleju inhibitory korozji. Dużo olej silnikowy ma także akcesoria w postaci środków czyszczących oraz dyspergujących, by utrzymać silnik w czystości oraz zminimalizować konstruowanie stałych związków tłuszczowych. Tarcie metalowych części tworzy, w sposób murowany, mikroskopijne cząsteczki metalu. Cząsteczki są w stanie przenieść się w oleju, powodując znacznie większą erozję oraz zużycie ruchomych części.

Naturalnie by przefiltrować te cząsteczki istnieją filtry oleju. Pompa oleju, wyjście lub pompa zębata napędzana silnikiem pojazdu zajmuje się przelewaniem oleju przez filtr. Są dwa typy filtrów, o pełnym przepływie oraz rozdwojonym. Dodatki do olejów silnikowych, takie jak przeciwkorozyjne, zmniejszają korozyjny wpływ oleju na szczegóły ruchome w silniku – sprawdź Uszlachetniacz do paliwa. Akcesoria przeciwutleniające, mają na celu spowolnienie procesu starzenia się oleju. Olej silnikowy konstruuje warstwę oddzielającą ruchome części, które się obok siebie znajdują. W ten sposób zmniejsza się otwarty kontakt, zużycie i tworzenie się ciepła, chroniąc silnik.

Dzięki trafnego przewodnictwa ciepła olej silnikowy, w czasie styku z gorącą powierzchnią, wchłania część ciepła, aby przestawić go w inne miejsce, z reguły do powietrza lub ewentualnie jakiegoś rodzaju odprowadnika. W silnikach benzynowych, koturnowy pierścień kompresji ma prawo narazić olej silnikowy na temperatury rzędu 160 stopni Celsjusza.

W silnikach wysokoprężnych, górnolotny pierścień ma prawo wystawić silnik na temperatury powyżej 315 stopni Celsjusza. Oleje silnikowe z lepszymi współczynnikami lepkości mniej się osłabiają w rozległych temperaturach. Należy zawsze zwracać szczególną uwagę na wskazanie lepkości, które znajduje się na opakowaniu każdego oleju silnikowego. Klasyfikacja Society of Automotive Engineers dzieli oleje silnikowe wedle 11 klas lepkości, 6 klas zimowych oraz 5 klas letnich. Są również oleje całoroczne, które muszą niemniej jednak spełnić kryteria letnie i zimowe.